Articles

Hoe de Melkweg zijn naam kreeg: a guide to astronomical misnomers

Astronomie staat bekend als een exacte wetenschap, maar haar geschiedenis is een vreemde mix van pre-wetenschappelijke mythologie, vroege onwetendheid en ronduit misverstand. Als gevolg hiervan gebruiken de hedendaagse astronomen – en het grote publiek in het algemeen-een grote verscheidenheid aan onlogische termen, grillige namen en verwarrende labels voor de objecten van hun studie.

advertentie

hoewel we nu beter weten, zijn de meeste van deze misplaatste beschrijvingen waarschijnlijk hier om te blijven.

hier zijn 12 voorbeelden van astronomisch taalgebruik afgedwaald. Als u weet van anderen, laat het ons weten! Neem contact op via [email protected]

voor meer astronomische lijsten, lees onze 17 feiten over astronomie en ruimte, 10 grootste kometen van de laatste tijd, 9 verbluffende feiten over het universum, en onze gids voor de vreemdste sterren in het universum.

een weergave van de Melkweg boven Gran Sasso, Italië. De felrode 'ster' links is Mars, terwijl Saturnus in het midden van het beeld staat. De heldere 'ster' rechts is Jupiter. Credit: Dneutral Han / Getty Images'star' on the left is Mars, while Saturn is at the middle of the image. The bright 'star' on the right is Jupiter. Credit: Dneutral Han / Getty Images
een weergave van de Melkweg boven Gran Sasso, Italië. De felrode ‘ster’ links is Mars, terwijl Saturnus in het midden van het beeld staat. De heldere ‘ster’ rechts is Jupiter. Credit: Dneutral Han / Getty Images

ooit afgevraagd hoe de Melkweg zijn naam kreeg? Astronomen hebben de spectroscopische vingerafdruk van alcoholmoleculen in de ruimte gevonden, maar melk? – vergeet het maar.

zelfs het woord ‘melkwegstelsel ‘is afgeleid van de Griekse en Latijnse woorden voor melk (net als’lactose’).

bovendien kan de associatie tussen de zwakke band van sterrenlicht en de witte vloeistof van zoogdieren in vele talen in Europa worden gevonden: Milchstrasse in het Duits, Voie lactée in het Frans, Melkweg in het Nederlands, Melkevein in het Noors. Dus wat is er aan de hand?

misschien is het de schuld van de Griekse mythologie. Volgens de oude Grieken, toen Zeus ‘ vrouw Hera Herakles borstvoeding gaf (door de Romeinen bekend als Hercules), werd het Gespierde kind zo gretig gezoogd dat moedermelk over de fluweelzwarte hemel werd gemorst.

echter, gezien het feit dat dezelfde naam in zoveel talen wordt gebruikt, kan de oorsprong veel ouder zijn.

vandaag weten we dat de Melkweg slechts de projectie is van ons thuisstelsel aan de hemel, gezien vanaf ons uitkijkpunt aan de rand van een van de spiraalarmen.

minder dan een eeuw geleden ontdekten astronomen dat andere ‘spiraalnevels’ sterrenstelsels op zich zijn. De volgende keer dat je leest over intergalactische ruimte, of over actieve Galactische kernen, denk dan aan kleine Herakles.

wist u dat voorspeld wordt dat de Melkweg in de toekomst zal botsen met zijn kosmische buurman de Andromeda? Lees meer in onze gids voor de botsing van de Andromeda-Melkweg.

2

Shooting star

een meteoor verschijnt boven Northumberland, gevangen door Julie Winn, Hexham, 24 oktober 2019. Uitrusting: Nikon D3400 DSLR
een meteoor verschijnt boven Northumberland, gevangen door Julie Winn, Hexham, 24 oktober 2019. Uitrusting: Nikon D3400 DSLR

Ja, het lijkt op een ster die uit de hemel valt. Gelukkig storten verre zonnen niet neer op onze kleine planeet.

De lichtstrepen die bij elke heldere nacht zichtbaar zijn, worden veroorzaakt door kleine korrels en kiezelstenen die met meer dan 10 kilometer per seconde de dampkring van de aarde binnendringen.

hierdoor worden luchtmoleculen opgewarmd en beginnen ze te gloeien. Officieel staat een vallende ster bekend als een meteoor, wat de link met de atmosfeer onderstreept (denk aan ‘meteorologie’).

Vind meer over vallende sterren en hoe je ze kunt zien met onze beginnersgids voor meteorenregen.

3

kernverbranding

Artist ' s impression of a star. Credit: ESO / L. Calçada, INAF-Padua/S. Zaggia

slimme kinderen vragen vaak: ‘als er geen zuurstof in de ruimte is, hoe kunnen Sterren dan branden?’Inderdaad, het chemische proces dat bekend staat als ‘branden’ heeft zuurstof nodig, zoals blijkt uit kaarsblussers.

toch geven alle sterren in het heelal licht en warmte af, net als een reusachtig vuur. In de jaren dertig ontdekten natuurkundigen de energiebron van de sterren: kernen van lichtelementen zoals waterstof worden samengesmolten tot zwaardere kernen.

energie komt vrij als bijproduct. Te vaak wordt dit ten onrechte ‘kernverbranding’ of ‘waterstofverbranding’genoemd.

maar de slimme kinderen hebben gelijk. Nucleosynthese (refererend aan de productie van nieuwe elementen) is een veel betere term.

voor meer informatie, Lees onze beginner ‘ s guide to stars.

4

Big bang

een momentopname van de kosmische achtergrondstraling - warmte die overblijft van de Big Bang - toen het heelal nog maar 380.000 jaar oud was, zoals gezien door de Planck Telescoop. Het toont kleine temperatuurschommelingen die overeenkomen met gebieden met verschillende dichtheden: de zaden die zouden uitgroeien tot de sterren en sterrenstelsels van vandaag. Krediet: ESA en de Planck-samenwerking
een momentopname van de kosmische achtergrondstraling – warmte die overblijft van de oerknal – toen het heelal nog maar 380.000 jaar oud was. Met dank aan: ESA en de samenwerking van Planck

In de ruimte kan niemand je horen schreeuwen. Zelfs de explosieve oorsprong van het universum was een rustige aangelegenheid, voor zover hoorbaar geluid gaat.de naam ‘big bang’ werd in 1949 op BBC radio bedacht door Fred Hoyle, die niet in de theorie geloofde. Het bleef hangen.hoewel astronomen weten dat er geen echte ‘knal’ was, kwam niemand ooit met een levensvatbaar alternatief. Overigens waren er ‘acoustic oscillations’ in het vroege universum, maar dat is een ander verhaal.

5

kosmische stralen

een blazar vuurt neutrino 's en gammastralen miljarden lichtjaren door het heelal af totdat ze de Aarde raken krediet: IceCube/NASA

in 1895 ontdekte de Duitse natuurkundige Wilhelm Röntgen onzichtbare energetische straling die hij als “X-roggen’ (zoals in ‘onbekend’).toen zijn Oostenrijkse collega Victor Hess in 1912 een soortgelijk ioniserend middel uit de ruimte vond, leek de naam ‘kosmische stralen’ toepasselijk.tegen het einde van de jaren twintig werd echter duidelijk dat dit geen elektromagnetische straling was (zoals röntgenstralen of gammastralen), maar een kosmische hagel van energetische deeltjes, voornamelijk elektronen en protonen, die versneld werden door Supernova-schokken en andere explosieve gebeurtenissen.

het foutieve label is nooit vervangen. Als gevolg daarvan gebruiken astrofysici nu zelfs de paradoxale term ‘kosmische straaldeeltjes’.

6

dwergster

Artist ' s impression of a red dwarf star (left) beasted with radiation from a spinning white dwarf star (right). Credit: M. Garlick / University of Warwick/ESO
Artist ‘ s impression van een rode dwergster (links) die wordt gestraald met straling van een draaiende witte dwergster (rechts). Credit: M. Garlick / University of Warwick/ESO

reuzen zijn enorm; dwergen zijn klein. Maar niet in astrofysica. In wetenschappelijke taal staat elke ster die waterstof omzet in helium in zijn kern bekend als een dwergster.dus ja, rode dwergen zijn dwergsterren, maar onze eigen zon ook. Nog opmerkelijker, de heetste dwergsterren in het universum kunnen meer dan 20 keer massiever zijn en 20.000 keer helderder dan de zon!geen verstandig mens zou zo ‘ n monsterlijke ster een dwerg noemen, maar astronomen wel.

7

Lunar seas

a view of Mare Humorum captured by the Lunar Reconnaissance Orbiter. Aan de oostelijke rand zijn de scheuren te zien die bekend staan als Rimae Hippalus. Credit: NASA (image by Lunar Reconnaissance Orbiter)
a view of Mare Humorum captured by the Lunar Reconnaissance Orbiter. Credit: NASA (image by Lunar Reconnaissance Orbiter)

“Tranquillity Base here, the Eagle has landed.”Iets meer dan een halve eeuw geleden was Neil Armstrong de eerste mens die voet zette op de Maan tijdens Apollo 11.Tranquillity Base is vernoemd naar Mare Tranquillitatis (de zee van rust), waarop Apollo 11 zijn historische afdaling maakte. Maar wacht … zeeën op de maan? De Adelaar was geen barque, toch?

De Maan is inderdaad droog. Omdat er geen atmosfeer is, verdampt het oppervlaktewater onmiddellijk in de ruimte.maar 400 jaar geleden, toen astronomen voor het eerst onze naaste buurman bestudeerden met hun eerste eenvoudige telescopen, werd algemeen aangenomen dat de donkere gebieden op de maan water waren – de zogenaamde maanzeeën, of maan maria (meervoud van het Latijnse woord voor zee, ‘mare’).

de helderdere delen van de maan werden verondersteld het vasteland van de maan te zijn. De eerste kaarten van de maan bevatten nu zelfs verouderde namen als Terra Dignitatis en Terra Caloris.behalve maria heeft de maan één oceaan (Oceanus Procellarum), een aantal meren (waaronder Lacus Mortis), een paar moerassen (palus in het Latijn) en baaien (waarvan de bekendste Rainbow Bay of Sinus Iridum is).

mooie namen, maar gewoon verkeerd. Overigens, donkere gebieden op de planeet Mars zijn ook bekend als zeeën.

8

metalen

lijnen in het spectrum van de zon geven aan welke golflengten van licht door de atmosfeer zijn geabsorbeerd. Credit: N. A. Sharp/NOAO/NSO/Kitt Peak FTS/AURA / NSF, Eads Astrium.
spectroscopie is de splitsing van licht in de samenstellende golflengten voor onderzoek. Credit: N. A. Sharp/NOAO/NSO/Kitt Peak FTS/AURA / NSF, Eads Astrium.

u ademt metalen. Je meent het.: stikstof en zuurstof, de twee hoofdbestanddelen van de lucht die je inademt, staan bij astronomen bekend als metalen.

net als elk chemisch element, behalve waterstof en helium, die in de oerknal werden gesmeed.

In de vroege dagen van de spectroscopie werden ‘echte’ metalen zoals natrium, magnesium en ijzer als eerste ontdekt, omdat hun spectroscopische vingerafdrukken duidelijker zijn.

Later, toen ook lichtere elementen werden gevonden, kregen ze gewoon hetzelfde label.

dom, maar nuttig: de metalliciteit van een ster (meestal een paar procent) is nu een handige maat voor de hoeveelheid niet-oerknal elementen die het bevat.

voor meer informatie, Lees onze gids voor de wetenschap van spectroscopie.

9

asteroïden

dwergplaneet Ceres. Credit: NASA / JPL-Caltech

Ceres (hierboven afgebeeld), Pallas, Juno en Vesta werden ontdekt in het begin van de 19e eeuw.ze werden een tijdje genoemd als planeten, maar de beroemde astronoom William Herschel, naar aanleiding van een suggestie van de Griekse geleerde Charles Burney Jr., bedacht de term ‘asteroïden’, wat’sterachtig’ betekent.

heel toepasselijk als je ze observeert door een telescoop, maar het gaat volledig voorbij aan het feit dat dit kleine rotsachtige lichamen zijn.

veel astronomen geven de voorkeur aan het label ‘minor planet’ of ‘small solar system body’, maar de term ‘asteroïde’ is nog steeds erg in gebruik.

10

Supernova

de Krabnevel is een gasvormig Supernova-restant met een neutronenster in het hart. Credit: NASA, ESA, NRAO/AUI / NSF en G. Dubner (Universiteit van Buenos Aires)
de Krabnevel is een gasvormig supernova-restant met een neutronenster in het hart. Credit: NASA, ESA, NRAO / AUI/NSF en G. Dubner (Universiteit van Buenos Aires)

In 1572 observeerde de Deense astronoom Tycho Brahe een nieuwe, heldere ster in het sterrenbeeld Cassiopeia. Slechts 32 jaar later, in 1604, zag Johannes Kepler een andere stella nova (Latijn voor ‘nieuwe ster’), in Ophiuchus.

buiten hun medeweten waren dit helemaal geen nieuwe sterren. In plaats daarvan waren ze getuige van de dood van een massieve ster, niet van zijn geboorte.

in zekere zin kan de naam niet meer fout zijn! Overigens werd het woord ‘supernova’ pas in 1934 geïntroduceerd, toen astronomen al beter wisten.

voor meer informatie over deze exploderende sterren, lees onze gids Wat is een supernova?

11

planetaire nevel

planetaire nevel NGC 2022. Credit: ESA / Hubble NASA, R. Wade

in 1790, slechts negen jaar nadat hij de planeet Uranus ontdekte, scande William Herschel de hemel met zijn zelfgebouwde telescoop, en vond een kleine, groene cirkelvormige nevel in het sterrenbeeld Stier.

al snel had hij er nog een paar gevonden. Omdat ze leken op de kleine, blauwgroene schijf van Uranus, noemde Herschel deze mysterieuze objecten ‘planetaire nevels’.ondanks hun suggestieve naam hebben planetaire nevels echter niets met planeten te maken. Het zijn kortstondige uitdijende gasschelpen, verdreven door verouderende zonachtige sterren als ze veranderen in onstabiele rode reuzen.

nadat de rode reus samentrekt tot een witte dwerg, wordt het gas geïoniseerd door de energetische ultraviolette straling van deze kleine, hete ster en begint te gloeien in verschillende kleuren, afhankelijk van de samenstelling.

OK, dus de naam ‘planetaire nevel’ slaat nergens op. Of toch wel? In de afgelopen decennia zijn astronomen tot het besef gekomen dat de grappige, bi-symmetrische vormen van sommige planetaria te wijten kunnen zijn aan de aanwezigheid van ronddraaiende planeten in de equatoriale vlakken van de stervende sterren.

Er kan dus toch iets in Herschel ‘ s terminologie zitten. Toch zou een alternatieve naam, die zowel de serene schoonheid van deze objecten als hun associatie met stellaire dood vastlegt, welkom zijn. Nog suggesties?

voor meer informatie, Lees onze beginner ‘ s guide to nebulae.

12

zwart gat

melkwegstelsels worden verlicht door de zwarte gaten in hun midden. Credit: ClaudioVentrella / Getty Images
melkwegstelsels worden verlicht door de zwarte gaten in hun centra (artist ‘ s impression). Credit: ClaudioVentrella / Getty Images

alles wat dichtbij komt valt in, dus het is een gat. Het straalt geen licht uit, dus het is zwart. Welke naam kan beter zijn voor de meest mysterieuze en meest opwindende objecten in het universum?

toch vult het de rekening niet zo goed. Ten eerste zijn zwarte gaten natuurlijk geen echte gaten. Een betere beschrijving zou een ‘compactificatie’ van de ruimtetijd zijn.

Bovendien zijn ze niet helemaal zwart. Volgens de kwantumtheorie lekt een zwart gat een kleine hoeveelheid Hawking straling, en het oppervlak kan zelfs een gloeiende ‘firewall’ van energetische fotonen zijn.

maar zolang niemand zwarte gaten echt begrijpt, kan het geen kwaad om ze zo te noemen, vind je ook niet?

voor meer informatie, lees Chris Lintott ‘ s artikel Hoe ontstaan zwarte gaten?

reclame

Govert Schilling is een astronomiejournalist en omroep, en auteur van rimpelingen in ruimtetijd.